Food Processing: पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यातील मंगरूळ येथील दत्तात्रेय येवले यांनी फायनान्स आणि ग्रामीण कृषी व्यवस्थापनातील एमबीए शिक्षणाचा उपयोग करत टोमॅटो प्रक्रिया उद्योगात यशस्वी पाऊल टाकले आहे. नारायणगाव परिसरातील टोमॅटोच्या मुबलक उपलब्धतेला संधी समजून त्यांनी ‘टेम्प्टिज’ आणि ‘हेल्दिज’ ब्रँड्सद्वारे सॉस, प्युरी, चटणी आणि जॅमसारखी उत्पादने बाजारात आणली. या उद्योगाने स्थानिक शेतकऱ्यांना स्थिर दर आणि रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून दिल्या आहेत.
मंगरूळ गावात येवले कुटुंबाची 5 एकर शेती आहे. दत्तात्रेय यांनी पुणे-हिंजवडी येथे चार वर्षे आयटी क्षेत्रात काम केल्यानंतर गावाकडे परतण्याचा निर्णय घेतला. त्यांचा उद्देश होता शेतीमाल प्रक्रियेतून स्वतःची ओळख निर्माण करणे आणि शेतकऱ्यांचे आर्थिक नुकसान टाळणे. नारायणगाव आणि मंचर परिसरात टोमॅटोचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात होते, पण जास्त आवक आणि कमी मागणीमुळे शेतकऱ्यांना नुकसान सहन करावे लागते. हे आव्हान ओळखून दत्तात्रेय यांनी 2018 मध्ये टोमॅटो प्रक्रिया उद्योग सुरू केला.
उद्योगाची उभारणी आणि प्रशिक्षण
उद्योग सुरू करण्यापूर्वी दत्तात्रेय यांनी नारायणगाव येथील कृषी विज्ञान केंद्र, तसेच पुणे आणि अहमदनगर येथील संस्थांमधून अन्नप्रक्रिया प्रशिक्षण घेतले. त्यांनी टोमॅटोवर प्रक्रिया करण्याचे तंत्र आत्मसात केले. नोकरी करताना मिळालेले ज्ञान आणि प्रशिक्षण यामुळे त्यांना उद्योगाची मजबूत पायाभरणी करता आली. बंधू धनंजय यांनी उत्पादन प्रक्रियेत, तर दत्तात्रेय यांनी विपणन आणि विक्रीच्या जबाबदाऱ्या स्वीकारल्या.
प्रक्रिया युनिट आणि उत्पादने
नारायणगाव येथे भाड्याच्या 4 गुंठे जागेवर शेड उभारून उद्योगाची सुरुवात झाली. फ्रूटमिल, पल्पर, फिनिशर, टिल्टिंग केटल, व्हॅक्यूम पॅन, फिलिंग टॅंक, रेटॉर्ट, बॉयलर आणि सॅचेट-पाऊच पॅकिंग मशिन्ससारख्या अद्ययावत यंत्रांवर 50 लाख रुपये खर्च झाले. आजमितीला उद्योगात 1.5 कोटींची गुंतवणूक आहे. दररोज 2 ते 2.5 टन टोमॅटोवर प्रक्रिया होते, ज्यापासून टोमॅटो सॉस, केचप, प्युरी, पेस्ट, रेड-ग्रीन चिली सॉस, सोया सॉस, इमली सॉस, पिझा सॉस, शेजवान चटणी, मिक्स फ्रूट जॅम, जेली आणि जिंजर-गार्लिक पेस्ट तयार होते. हंगामात शेतकऱ्यांकडून, तर बिगरहंगामात व्यापाऱ्यांकडून टोमॅटो खरेदी केला जातो. उत्पादनाची गुणवत्ता तपासण्यासाठी ‘ब्रिक्स’ मोजणी केली जाते.
बाजारपेठ आणि उलाढाल
उत्पादने ‘टेम्प्टिज’ आणि ‘हेल्दिज’ ब्रँड्सखाली विकली जातात. पुणे, मुंबई, नाशिक आणि नगर येथे 700 स्टॉकिस्ट, वितरक आणि रिटेलर्सद्वारे विक्री होते. 100 मिली, 200 मिली, 630 मिली, 1 किलो पेट बॉटल्स आणि हॉटेल्ससाठी 5 किलो कॅन्स उपलब्ध आहेत. B2B मॉडेलद्वारे स्वतःच्या ब्रँडनेमखाली विक्रीची सुविधाही आहे. कमी दर असताना आंबा, जांभूळ, डाळिंब, पपई, पेरू यांची प्रक्रिया केली जाते. सुरुवातीला मासिक 5-6 लाखांची उलाढाल होती, आता ती 24-25 टन मालासह 12-15 लाखांपर्यंत पोहोचली आहे. कोविड काळात नुकसान झाले, पण दत्तात्रेय यांनी हार न मानता उद्योग पुढे नेला.
रोजगार आणि सामाजिक योगदान
उद्योगात 8-10 कायमस्वरूपी कर्मचारी, यात 2 महिला आणि 8 पुरुष, काम करतात, ज्यामुळे स्थानिक कुटुंबांना आर्थिक आधार मिळाला. दत्तात्रेय यांनी सर्व आवश्यक परवाने आणि प्रमाणपत्रे घेतली असून, गुणवत्ता आणि सेवेला प्राधान्य दिले आहे. त्यांच्या 5 एकर शेतातही प्रक्रियेसाठी लागणारा शेतीमाल घेतला जातो.
नवउद्योजकांना मार्गदर्शन
दत्तात्रेय एकदिवसीय प्रशिक्षण कार्यशाळा घेतात, ज्यात उत्पादन विकासापासून विपणनापर्यंत मार्गदर्शन केले जाते. आतापर्यंत 200 हून अधिक शेतकऱ्यांनी याचा लाभ घेतला. प्रत्यक्ष प्रक्रिया दाखवून पारदर्शक मार्गदर्शन केले जाते.
शेतकऱ्यांसाठी टिप: टोमॅटो प्रक्रियेसाठी कृषी विज्ञान केंद्रांचे प्रशिक्षण आणि सरकारी अनुदानाचा लाभ घ्या. गुणवत्तापूर्ण उत्पादनांसाठी स्थानिक बाजारपेठेचा अभ्यास करा.
