Kapus Mar rog Vyavsthapan: मराठवाडा विभागात यंदा मोठ्या खंडानंतर झालेल्या पावसामुळे कपाशीच्या शेतात झाडे अचानक सुकण्याची समस्या उद्भवली आहे. याला कृषी तज्ञ ‘आकस्मिक मर’ म्हणतात. ही समस्या शेतकऱ्यांसाठी चिंतेची बाब ठरली असून, यामुळे पिकाचे मोठ्या प्रमाणात नुकसान होण्याची भीती आहे. वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी येथील कृषी तंत्रज्ञान माहिती केंद्रातील तज्ञ डॉ. जी. डी. गडदे, डॉ. डी. डी. पटाईत आणि श्री. एम. बी. मांडगे यांनी या समस्येवर तातडीने उपाययोजना करण्याचा सल्ला दिला आहे. खालील लेखात आकस्मिक मरच्या कारणांसह त्यावरील प्रभावी उपायांचा सविस्तर तपशील दिला आहे.
आकस्मिक मर म्हणजे काय?
कपाशीच्या पिकाला दीर्घकाळ पाण्याचा ताण सहन करावा लागतो तेव्हा जमिनीचे तापमान वाढते. अशा परिस्थितीत अचानक पाऊस पडला किंवा सिंचन केले गेले तर झाडांना धक्का बसतो. यामुळे झाडे जागेवर सुकू लागतात आणि कालांतराने पाने गळून झाड मरते. ही लक्षणे साधारणपणे पाऊस पडल्यानंतर किंवा सिंचनानंतर ३६ ते ४८ तासांत दिसू लागतात. यामुळे पिकाचे उत्पादन लक्षणीयरीत्या कमी होऊ शकते, ज्याचा थेट परिणाम शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावर होतो.
आकस्मिक मरची कारणे
- पाण्याचा ताण आणि तापमान वाढ: दीर्घकाळ पाणी न मिळाल्याने जमिनीचे तापमान वाढते, ज्यामुळे झाडांच्या मुळांना ताण येतो.
- अचानक पाण्याचा पुरवठा: पावसामुळे किंवा सिंचनामुळे जमिनीत अचानक ओलावा वाढतो, ज्यामुळे झाडांना धक्का बसतो.
- मातीतील पोषक द्रव्यांचा अभाव: पाण्याच्या ताणामुळे झाडांना आवश्यक पोषक द्रव्यांचा पुरवठा खंडित होतो.
आकस्मिक मरवर उपाययोजना
कृषी तज्ञांनी खालील उपाययोजना तातडीने करण्याचा सल्ला दिला आहे. या उपाययोजना २४ ते ४८ तासांच्या आत केल्यास नुकसान कमी होऊ शकते:
- पाण्याचा निचरा आणि मशागत
शेतात अतिरिक्त पाणी साचले असल्यास त्याचा त्वरित निचरा करा. पाणी साचल्याने मुळांना हवा मिळत नाही, ज्यामुळे झाडे कमकुवत होतात. वापसा येताच शेतात कोळपणी आणि खुरपणी करून माती भुसभुशीत करा. यामुळे मुळांना ऑक्सिजन मिळेल आणि झाडांचा ताण कमी होईल. - द्रावणाची आळवणी
खालीलपैकी एका पर्यायानुसार द्रावण तयार करून प्रति झाड १०० मिली याप्रमाणे आळवणी करा:- पर्याय १: २०० ग्रॅम युरिया + १०० ग्रॅम पांढरा पोटॅश (००:००:५० खत) + २५ ग्रॅम कॉपर ऑक्सीक्लोराईड प्रति १० लिटर पाण्यात मिसळा.
- पर्याय २: १ किलो १३:००:४५ + २ ग्रॅम कोबाल्ट क्लोराईड + २५० ग्रॅम कॉपर ऑक्सीक्लोराईड २०० लिटर पाण्यात मिसळा.
हे द्रावण झाडांच्या मुळांजवळ ओतल्याने पोषक द्रव्यांचा पुरवठा होईल आणि झाडांचा ताण कमी होईल.
- माती दाबणे
द्रावणाची आळवणी केल्यानंतर सुकू लागलेल्या झाडांजवळची माती पायाने हलकेच दाबून घट्ट करा. यामुळे मुळांना आधार मिळेल आणि पोषक द्रव्यांचा शोषणाचा वेग वाढेल.
उपाययोजनांची वेळ आणि महत्त्व
झाडे सुकण्याची लक्षणे दिसताच वरील उपाययोजना २४ ते ४८ तासांच्या आत करणे अत्यंत आवश्यक आहे. विलंब झाल्यास झाडे पूर्णपणे मरू शकतात, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचे आर्थिक नुकसान होईल. तज्ञांच्या मते, योग्य वेळी केलेल्या उपाययोजनांमुळे पिकाचे ७०-८०% नुकसान टाळता येऊ शकते.
तज्ञांचा सल्ला आणि संपर्क
वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी येथील कृषी तंत्रज्ञान माहिती केंद्राने शेतकऱ्यांना तातडीने उपाययोजना करण्याचे आवाहन केले आहे. अधिक माहिती आणि मार्गदर्शनासाठी खालील संपर्क क्रमांकावर संपर्क साधा:
- दूरध्वनी: ०२४५२-२२९०००
- व्हॉट्सऍप हेल्पलाइन: ८३२९४३२०९७
शेतकऱ्यांसाठी सल्ला
कपाशीच्या पिकाचे नुकसान टाळण्यासाठी शेतकऱ्यांनी नियमितपणे शेताची पाहणी करावी आणि पाण्याचा ताण टाळण्यासाठी योग्य सिंचन व्यवस्थापन करावे. तसेच, पावसाळ्यात शेतात पाणी साचणार नाही याची काळजी घ्यावी. तज्ञांचा सल्ला आणि वेळीच उपाययोजना यामुळे शेतकरी आपल्या पिकाचे रक्षण करू शकतात.
मराठवाड्यातील शेतकऱ्यांसाठी कपाशीच्या आकस्मिक मरची समस्या गंभीर आहे, परंतु योग्य उपाययोजनांद्वारे यावर नियंत्रण मिळवता येऊ शकते. शेतकऱ्यांनी तज्ञांचा सल्ला गांभीर्याने घेऊन तातडीने कारवाई करावी, जेणेकरून आर्थिक नुकसान टाळता येईल. अधिक माहितीसाठी कृषी तंत्रज्ञान माहिती केंद्राशी संपर्क साधा आणि आपल्या पिकाचे संरक्षण करा.
